कोतपुतली-बेहरोर/सीकर: राजस्थानच्या अरवली प्रदेशात खाणकाम आणि दगड-चोळणीच्या क्रियाकलापांमुळे निर्माण होणारी धूळ ग्रामीण भागातील रहिवाशांसाठी गंभीर आरोग्य संकट बनत आहे. सीकर जिल्ह्यातील स्यालोदरा गावात २७ वर्षीय मनीषाच्या घरात ठेवलेले ऑक्सिजन सिलिंडर संकटाचे भीषण चित्र दाखवतात. तिचा 32 वर्षीय पती, मनजीत, स्टोन क्रशिंग युनिटमध्ये काम करत होता आणि तीन वर्षांहून अधिक काळ सिलिकोसिसशी झुंज दिल्यानंतर अलीकडेच मरण पावला.
सिलिकॉसिस हा एक गंभीर व्यावसायिक फुफ्फुसाचा आजार आहे जो श्वासोच्छवासाद्वारे फुफ्फुसात प्रवेश करणा-या बारीक सिलिका धुळीच्या दीर्घकाळापर्यंत प्रदर्शनामुळे होतो. राजस्थानच्या आरोग्य विभागाच्या म्हणण्यानुसार, या आजारावर कोणताही पूर्ण इलाज उपलब्ध नाही आणि धुळीचा संपर्क टाळणे हा प्रतिबंधाचा प्राथमिक उपाय आहे. राज्य सरकारच्या म्हणण्यानुसार, राजस्थानमधील 20 जिल्हे आणि 34 ब्लॉक सिलिकोसिसने बाधित आहेत.
सायलोदरा येथील रहिवाशांचे म्हणणे आहे की खाणकाम आणि स्टोन क्रशिंग क्रियाकलाप अनेक वर्षांपासून पर्यावरणात मोठ्या प्रमाणात धूळ पसरवत आहेत. स्थानिक लोकांच्या म्हणण्यानुसार, गावातील अनेक लोकांचा सिलिकोसिसमुळे मृत्यू झाला आहे. आजूबाजूच्या परिसरात राहणाऱ्या कुटुंबांमध्ये श्वसनाच्या समस्याही सतत वाढत असल्याचं सांगण्यात येत आहे. आणखी एका पीडित कुटुंबाने सांगितले की, खाण क्षेत्राजवळ राहणाऱ्या एका मुलीलाही दम्याचा त्रास सुरू झाला आहे.
ही समस्या एका गावापुरती मर्यादित नाही. कोटपुतली-बेहरोरच्या खाण-प्रभावित भागातील रहिवाशांनी श्वास घेण्यास त्रास होणे आणि धुळीशी संबंधित इतर आरोग्य समस्यांच्या तक्रारी केल्या आहेत. 2023 मध्ये केलेल्या स्थानिक सर्वेक्षणात असे आढळून आले की सुमारे 928 लोकांपैकी 478 लोकांना त्वचेचे आजार, श्वासोच्छवासाचा त्रास, क्षयरोग आणि डोळ्यांची जळजळ यासारख्या समस्या आढळल्या. सर्वेक्षण अहवालात असे म्हटले आहे की या समस्या आणि खाण क्रियाकलापांमुळे निर्माण होणारी धूळ यांच्यातील संभाव्य दुव्यासाठी पुढील तपासाची आवश्यकता आहे.
राजस्थान सरकारच्या म्हणण्यानुसार, 2015 ते डिसेंबर 2023 दरम्यान राज्यातील 40,983 बाधित रुग्णांना सिलिकॉसिस प्रमाणपत्र जारी करण्यात आले होते. प्रमाणित रुग्णांना शासकीय रुग्णालयात मोफत औषधे व निदान सुविधा पुरविल्या जातात. सरकारच्या धोरणांतर्गत, रूग्ण आणि त्यांच्या कुटुंबियांसाठी आर्थिक सहाय्य देखील उपलब्ध आहे.
अरावली विभागातील या भागात, खाण-संबंधित रोजगार आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेसोबत आरोग्य संरक्षणाचा प्रश्न गंभीर होत चालला आहे. ग्रामीण रहिवाशांसाठी आव्हान हे आहे की ते त्यांच्या उपजीविकेसाठी ज्या कामावर अवलंबून आहेत ते त्यांच्या आरोग्यावर दीर्घकालीन भार टाकत आहेत.
